ارائه تحقيق در خصوص ارتباطات جمعي
مركز فرهنگ و هنر واحد 11 تهران
نام درس: مباني ارتباطات جمعي
استاد: جناب آقاي دكتر ذاكر
موضوع: ارائه تحقيق
«اثرات روزنامه نگاری الکترونیک بر روزنامههاي چاپي و روابط عمومي»
نام دانشجو: رضواني فر- رشته روابط عمومي
پودمان دوم
بهار 1391
به نام خدا
● مقدمه
هدف از انجام این تحقیق، دستیابی به اثرات روزنامه نگاری الکترونیک بر روزنامههای چاپی (روزانه) است. در این پژوهش، سعی بر این است که جنبه های مثبت و منفی این تاثیرات مشخص شود.
متاسفانه روزنامههای الکترونیک در ایران از تمامی قابلیتهای اینترنت در کار خود بهره نمی برند. بسیاری از روزنامه نگاران اعتقاد دارند که روزنامههای الکترونیکی بر روزنامههای چاپی دارای تاثیر بودهاند، گرچه تيراژ روزنامه های چاپی را تغییری نداده اند. همچنین انتشار روزنامه های الکترونیکی به ایجاد ارتباطات دو سویه مخاطب با نویسندگان منجر شده است و در افزایش درآمد روزنامه ها نیز موثر بوده است. این در حالی است که عدم وجود شرایط زیرساختی مناسب مخابراتی، مشکلاتی برای توسعه روزنامه های الکترونیکی در ایران به وجود آورده است.
انقلاب تکنولوژیکی در حوزه فناوری اطلاعات تاثیر خود را در تمامی جنبههای زندگی از مرزهای سیاست، اقتصاد و تکنولوژی گرفته تا حوزه فرهنگ و علوم و حتی سبک زندگی و روابط اجتماعی گذاشته است. شبکه و نظام شبکه ای اطلاع رسانی تاثیر شگرفی در حیات اجتماعی بشر گذاشته است. اینترنت که متون اصلی این شبکه ارتباطاتی است، موضوع مناسبی برای کنکاش و بررسی در چگونگی تغییر روابط انسانی جوامعی است که، کاربران فراوانی از آن سود می برند. اینترنت در همان حال که جامعه و دانشگاه را پیوندی دوباره میبخشد و باعث ترویج و نشر دانش در بین همگان میگردد. از سوي دیگر، باعث انزوای مردم می شود. جوامع و افراد آنها را از درون رسانههای «مک لوهانه» که دوران توده های جمعی و وسیع بود. به عصر اطلاعات و دوران گروههایی با علایق ویژه، کاربران محصور در دنیای شخصی خویش، در پشت کامپیوترهای خود میبرد.
معانی نوینی برگرفته از دنیای اطلاعات، هر روز وارد حوزه زبانی میگردد و اصطلاحاتی نظیر «نظام شبکه ای"Network system"، «فراشبکه ای» و«شهروندشبکهای»
"Network citizen "و روزنامه نگاری الکترونی "Journalism online" و ... در ادبیات رشته ارتباطات افزوده می شود. و تغییرات فراوانی را در بخش های مختلف ایجاد میکند.
این بزرگراههای اطلاعاتی به وسایل ارتباطاتی، و تکنولوژیهایی اطلاق می شوند که، توسط آنها هر نوع پیام از جمله اخبار، برنامه های رادیو تلویزیونی، ویدئو و فیلم، صفحات متن و ... در آن واحد بین فرستنده و گیرنده منتقل می شوند. شیوههای ارتباطی و اطلاعاتی کشورهای صنعتی در نیمه اول قرن بیستم، عموما اختصاصی و متعلق به یک نوع وسیله ارتباطی بودند و کمتر با هم ارتباط داشتند. در چند سال اخیر روش های پخش و دریافت اطلاعات تغییرکرده است و ترکیب جدیدی را به وجود آورده است. شرکتهای تلفن، تلگراف و مخابرات تبدیل به کمپانیهای عظیم حمل و نقل اطلاعات شدهاند. تلفن، کامپیوتر، تلویزیون و ماهواره، شبکه های اطلاعاتی را به وجود آوردهاند و در دنیای اطلاعات امروز، خط تلفن نه تنها برای مکالمه دور و نزدیک، بلکه وسیله انتقال اطلاعات، دادهها و تصاویر شدهاند.
بزرگراههای اطلاعاتی امروز، حاصل تحقیقات و سرمایه گذاری در سه حوزه کامپیوتر، ماهواره و صنایع فضایی و هوایی بوده است. که امروز تاثیرات گوناگونی در حوزههای اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی جوامع، ایجاد کرده است. یکی از مهم ترین تغییرات تکنولوژیهای نوین ارتباطی، دگرگونی در ماهیت ارتباطات انسانی و تغییر در نحوه انتشار و دریافت اخبار و پیام ها است. بر این اساس پیدایش مفاهیم جدیدی، تحت عنوان روزنامه نگاری الکترونی در روابط عمومی الکترونی و تجارت الکترونی و ... ضروری به نظر می رسد؛ چرا که کارکرد و نقش رسانههای سنتی را نیز تغییر داده است. دگرگونی درکارکردهای اصلی روابط عمومیها نظیر آموزش و اطلاع رسانی از بارزترین تغییرات تکنولوژیهای نوین ارتباطی است. البته سایر نقشهای روابط عمومی نظیر تبلیغات و نظرسنجیها، با گسترش ابزارهای نوین ارتباطی، مانند اینترنت کاملا دگرگون شده است.
روزنامه نگاری الکترونیک یکی از مفاهیم پیشرفته هزاره سوم و عصر اطلاعات است. با بهره گیری از فناوریهای نوین اطلاعات، انتشار اخبار در شکلی کاملا نوین، با تنوع بی سابقه در روشهای ارائه اطلاعات، با سرعت بسیار بالا و به شکلی بهینه، امکان پذیر شده است. اکنون روزنامههای الکترونیک بسیاری، در جهان ارائه می شود؛ که در کوتاه ترین زمان ممکن، پس از وقوع یک حادثه، جزئیات آن را همراه با صدا، تصویر، فیلم در کسری از ثانیه، در اقصی نقاط کره خاکی منتشر میکنند. این روزنامه ها بدون شک بر روزنامههای روزانه چاپی تاثیر میگذارند.
در ایران نیز چند سالی است که، چنین روزنامههایی پا به عرصه وجود گذاشتهاند و به تقابل با روزنامههای چاپی پرداختهاند. یکی از نکات جالب توجه در این ارتباط، این است که روزنامههای الکترونیک چگونه و از چه جهاتی روزنامههای چاپی را تحت الشعاع قرار دادهاند و دورنمای روزنامه نگاری در ایران بیشتر بر کدامیک استوار خواهد بود.
امروزه بسیاری از روزنامههای جهان که نسخه چاپی آنها مدتهاست منتشر میشود، به منظور بهرهگیری از قابلیتهای عالی و کم نظیر شبکه اینترنت به شکل الکترونیکی نیز منتشر میشوند. هرچند روزنامهها و مجلات بسیاری نیز یافت میشوند که نسخه چاپی ندارند و تنها به صورت الکترونیک منتشر می گردند.
در این میان، تقابل این دو شیوه روزنامه نگاری با هم جالب توجه است. مسائلی همچون مزایای هریک از این دو شیوه نسبت به دیگری، قابلیتهایی که هریک دارند و مشکلات فرا روی آنها در جوامع مختلف، و در نهایت تاثیراتی که هر یک بردیگری دارند، می تواند مورد توجه قرار گیرد. این تقابل و تاثیر، شرایط حرفهای و کار در دنیای آینده مطبوعات و رسانهها را در ایران رقم خواهد زد.
دست اندرکاران روزنامههای الکترونیک کشور هزینههای تولید و عرضه روزنامه الکترونیک را زیاد ارزیابی نکردهاند. این بدان معنی است که عمده آنها روزنامه الکترونیک خود را با صرف هزینه بدون بازگشت ارائه میکنند. بدین ترتیب، نمی توانیم بگوییم انتشار نسخه الکترونیک توسط روزنامههای چاپی سبب افزایش درآمد آنها شده است.
اکثریت روزنامههای الکترونیک کشور امکانات مناسب برای ارتباط بهینه خوانندگان با نشریه را فراهم نیاوردهاند. بعلاوه، عمده خوانندگان نیز از امکانات موجود به خوبی استفاده نمیکنند و در نهایت این که، روزنامههای الکترونیک، برقراری ارتباط خوانندگان با یکدیگر را ممکن نمی سازند. این بدان معنی است که نمی توانیم بگوییم روزنامههای الکترونیک ایران، ارتباط دو سویه مخاطبان و روزنامهها را به شکل قابل ملاحظهای فراهم آوردهاند. گذشته از آن، میزان سواد آنفورماتیکی خوانندگان روزنامه درکشور، بطور قابل ملاحظه ای کمتر از حد معمول است. و در ارتباط اینترنتی خود دچار مشکل میشوند.
مجريان روزنامههای الکترونیک کشور بر اين عقيدهاند كه متخصصان موجود در زمینه روزنامه نگاری الکترونیک، ناکافی هستند. و ظرفیت خطوط ارتباطی مخابراتی کشور، جوابگوی نیازهای آنان نیست. در چنین شرایطی، مخاطبان روزنامهها توانایی استفاده از فناوریهای نوین روزنامه نگاری الکترونیک را ندارند، و زیرساخت ارتباطی – مخابراتی کشور چنان ضعیف است که اکثریت از شرایط وکیفیت آن شکایت دارند. به این ترتیب، میتوان گفت شرایط ارتباطی و مخابراتی موجود، مانع پیشرفت روزنامههای الکترونیک در ايران میشود.
روزنامههای الکترونیک کشور از اینترنت به عنوان منبع کسب خبر، به خوبی بهره میگیرند، و بیشتر آنان میدانند به چه میزان مخاطب الکترونیک دارند، عمده آنها آرشیو الکترونیکی ارائه میکنند؛ اما در عین حال، اکثریت قاطع آنها از صدا و تصاویر متحرک استفاده نمیکنند، قابلیت جست و جو در آرشیو را ندارند و روزنامه را تنها یک بار در شبانه روز به هنگام میکنند. عمده آنها مکاتبات خوانندگان را در حد ناچیزی در پایگاه «وب» خود منعکس میکنند، نسخه الکترونیک را دقیقا مشابه چاپی منتشر میکنند.
با وجود این که اکثر مردم بخصوص جوانان، روزنامه نگاری الکترونیک را امری مهم و تاثیرگذار میدانند و بر این باورند که، روزنامه نگاران اینترنتی میتوانند حتی بر کار روزنامههای بزرگ چاپی تاثیر بگذارند، اما بيشتر روزنامهنگاران ايراني، جایگزینی روزنامههای چاپی با روزنامههای الکترونیک را منتفی میدانند. دلیل این موضوع را می توان در شرایط نامساعد زیرساخت ارتباطی مخابراتی کشور جست و جو کرد؛ چراکه ضعف زیرساختها و روشهای ناکارآمد ارتباطات اینترنتی، ناكافي بودن ظرفیت خطوط مخابراتی کشور، و همچنین ضعف سواد آنفورماتیک جامعه مخاطبان روزنامه در ایران، از عوامل بی تاثیر بودن انتشار روزنامههای اینترنتی بر روزنامههای چاپی دانست.
بنابر اين، میتوانیم بگوییم انتشار روزنامههای الکترونیک در ایران، حداقل در شرایط فعلی تاثیری بر شمارگان روزنامههای چاپی نخواهد داشت.
با بررسی و مقایسه آنچه به عنوان نتایج، بدست آمده، می توان به موارد زیر اشاره کرد: درآمدهای کسب شده از انتشار روزنامه الکترونیکی هزینههای آن را جواب نمی دهد.
مهم ترین هزینهای که در قیاس با هزینههای انتشار روزنامههای چاپی به میزان قابل ملاحظهای بالاست، هزینه بکارگیری پرسنل متخصص روزنامه نگاری الکترونیک است. به این ترتیب، انتشار نسخه الکترونیک نه تنها درآمد روزنامهها را افزایش نمیدهد، بلکه بسیاری از روزنامهها نسخه الکترونیک خود را با صرف هزینه بدون بازگشت منتشر می کنند. ضمن اينكه تمامی روزنامههای الکترونیک کشور به صورت رایگان ارائه میشوند و هیچ یک از آنها حق اشتراک دریافت نمیکنند. از سوی دیگر روزنامههای کشور که آرشیو الکترونیکی روزنامههای خود را در پایگاه «وب» روزنامه ارائه میکنند، هیچ یک برای استفاده از این آرشیو هزینهای دریافت نمیكنند. این بدان معنی است که حق اشتراک استفاده از آرشیو که یکی از راههای اصلی کسب درآمد روزنامههای الکترونیک است، در روزنامههای ایران وجود ندارد.
یافتههای به دست آمده نشان میدهد که روزنامههای کشور، انتشار نسخه الکترونیک خود را با انگیزه مالی دنبال نمیکنند. انگیزههای اصلی آنها از انتشار نسخه الکترونیک، به ترتیب عبارتند از: بهبود کیفیت، دستیابی به مخاطب بین المللی و دور دست، همگامی با فناوری روز و افزایش شمار مخاطبان است. وکسب درآمد بیشتر، به عنوان کم اهمیت ترین انگیزه انتشار نسخه الکترونیک است. که این موضوع، عدم کسب درآمد از سوی روزنامههای الکترونیک ایران را تایید میکند.
● بهبود کیفیت در روزنامههای الکترونیک
همانطور كه پيشتر اشاره شد، روزنامههای الکترونیک ایران از تمامی قابلیتهای این پدیده جدید در روزنامه نگاری به خوبی بهره نمیگیرند.
دلیل این موضوع ميتواند اين باشد. روزنامههایی که با استفاده از قالب PDF تهیه و ارائه می شوند، از قابلیتهای صدا و فیلم نمی توانند بهره بگیرند، امکان جست و جو و تغییر محتوا در آنها نیست. این روزنامهها برای انتشار نسخه الکترونیک خود هزینه کمتری میپردازند و به همین دلیل هم، قابلیتهای مهمی را از دست میدهند. این موضوع، می تواند تا حدودی بیانگر ناآگاهی مسوولان روزنامههای الکترونیک ایران از ظرفیت های روزنامههای الکترونیک باشد.
● نشر در اینترانت و اینترنت
روزنامههای ایران، عمدتا مخاطبان نسخه الکترونیک خود را روی اینترنت جست و جو می کنند؛ چراکه نزدیک به دو سوم آنها فقط روی اینترنت منتشر میگردند و روی اینترانت (شبکه داخلی مجزا) ارائه نمی شوند. به همین دلیل، تنها افرادی می توانند از نسخه الکترونیک این روزنامهها استفاده کنند، که به اینترنت دسترسی داشته باشند. در این نکته نیز البته می توان نقش هزینه را دید؛ چراکه راه اندازی یک شبکه داخلی (اینترانت) خود مستلزم پرداخت هزینه های قابل توجهی از طرف روزنامهها است و از آنجا که عمده روزنامهها بابت انتشار نسخه الکترونیک خود درآمدی ندارند، پرداخت چنین هزینه هایی برای آنها به مراتب مشکلتر است.
● ارتباط دو سوی
در بالا اشارهاي شد به اينكه، عدم استفاده صحیح از قابلیت تعاملی اینترنت، روزنامههای الکترونیک ایران نتوانستهاند ارتباط دو سویه مخاطبان و روزنامهها را بهبود بخشند. بیش از نیمی از روزنامههای الکترونیک، امکانات مناسبی برای برقراری چنین ارتباطی فراهم نیاورده اند. از سوی دیگر، مخاطبان از این امکانات استقبال چندانی نمیکنند. به این ترتیب، عمده روزنامههای الکترونیک کشور، از مهم ترین خصوصیت روزنامه نگاری الکترونیک که همانا برقراری ارتباط به شکل کامل آن؛ یعنی ارتباط دو سویه رسانه با مخاطب است، بی بهرهاند.
این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که برخورداری از بازخورد (Feedback) مناسب، یکی از کم اهمیت ترین انگیزههای انتشار نسخه الکترونیک توسط روزنامههای پرشمار ایران است.
● مخاطبان روزنامههای الکترونیک
شمار مخاطبان روزنامههای الکترونیک ایران، تقریبا معادل نیمی از شمارگان کل روزنامههای کشور است. این آمار نشان میدهد که روزنامه نگاری الکترونیک توانسته است شمار افراد روزنامه خوان را در حد قابل توجهی افزایش دهد. دلیل این موضوع، شمار بالای مخاطبان بین المللی و خارج از مرز نسخه الکترونیک روزنامههاست. که مطالعه نسخه الکترونیک روزنامهها را، بهترین راه، برای کسب اخبار و اطلاعات داخل کشور یافتهاند؛ چراکه آنها به این ترتیب می توانند با صرف کمترین هزینه و زمان، به صفحات روزنامه مورد نظر دسترسی پیدا کنند.
در واقع روزنامههای الکترونیک کشور، تنها حداقلی از امکانات را به مخاطبان خود ارائه می کنند. اما همین حداقل، نیز از سوی مخاطبان مورد استقبال شایان توجهی قرار گرفته است. اینجا است که می توان تصور کرد بهبود کیفیت روزنامههای الکترونیک و بهرهگیری آنها از تمامی قابلیتها، چقدر می تواند در توفیق روزنامه نگاری الکترونیک و به طور کلی بر پیشرفت مطبوعات در ایران موثر واقع شود.
با سپاس فراوان و قدرداني از استاد ارجمند آقاي دكتر عبدالله ذاكر
دانشجو: مرضيه رضوانيفر بهار 1391